Zijn klankgebaren effectief om leren lezen in het basisonderwijs te ondersteunen?

Het is nog niet duidelijk of klankgebaren kinderen helpen om beter te leren lezen in hun eerste taal, omdat daar te weinig onderzoek naar is gedaan. Studies bij kinderen en volwassenen die een tweede taal leren, geven wel aanwijzingen dat gebaren kunnen helpen om klanken beter te herkennen en uit te spreken. Mogelijk komt dit doordat leerlingen informatie gemakkelijker onthouden wanneer ze die zowel horen als zien. Daarbij is het belangrijk dat de gebaren aansluiten bij de klanken en niet te ingewikkeld zijn. 

Klankgebaren zijn handgebaren om het leren lezen te ondersteunen. Ze zijn gekoppeld aan klanken (fonemen). Bijvoorbeeld met één hand een ‘o’ vormen voor de o-klank, met beide handen een ‘o’ vormen voor de lange oo-klank of drie vingers opsteken voor de m-klank.  

Klankgebaren zijn verzonnen gebaren en verschillen van de natuurlijk ontwikkelde gebaren uit de Vlaamse Gebarentaal. Daar representeert een gebaar namelijk een woord(deel). Ook verschillen klankgebaren van de gebaren van het handalfabet. Daar heeft elke letter uit het alfabet een gebaar, in plaats van elke klank. 

Het idee achter klankgebaren is dat deze helpen om de Nederlandse klanken te leren. Kennis van klanken draagt vervolgens sterk bij aan leren lezen, doordat het zo makkelijker wordt om klanken en letters te koppelen (Krikhaar & Stoep, 2022; Melby-Lervåg et al., 2012; Stichting Leerpunt, 2025). 

Klankgebaren dragen mogelijk bij aan kennis van klanken  

Het effect van klankgebaren bij leren lezen in de eerste taal is niet onderzocht bij Vlaamse of Nederlandse leerlingen uit het basisonderwijs. Wel zijn er voorzichtige aanwijzingen dat klankgebaren kunnen bijdragen aan de kennis van klanken en daarmee aan leren lezen. Bewijs hiervoor komt echter alleen uit studies waarin kinderen of volwassenen een tweede taal leren. Het valt daarom niet met zekerheid te zeggen of klankgebaren ook helpen bij jonge kinderen die leren lezen in hun eerste taal.  

Een onderzoek met Maleise leerlingen die Engels leerden liet bijvoorbeeld zien dat na instructie met klankgebaren de leerlingen bepaalde lastige Engelse klanken beter konden oplezen en uitspreken (Yee & Abd. Samad, 2019). Omdat dit onderzoek geen controlegroep gebruikte met leerlingen die zónder klankgebaren instructie kregen, weten we niet zeker of de klankgebaren het effect veroorzaakten of de instructie in het algemeen. 

Verschillende studies bij volwassen die een tweede taal leren toonden ook effecten van klankgebaren. Zo was het voor volwassenen makkelijker om een klank in de vreemde taal correct uit te spreken wanneer ze er een handgebaar bij leerden (Hoetjes & van Maastricht, 2020; Xi et al., 2022).  

Deze onderzoeken zijn uitgevoerd bij leerlingen en volwassenen die moeilijke klanken leerden in een vreemde taal. Bij leren lezen in de eerste taal zijn leerlingen wel al bekend met de klanken. Toch zijn er redenen om aan te nemen dat gebaren ook leren lezen in de eerste taal makkelijker kunnen maken. Volgens de Dual Coding Theory gaat leren gemakkelijker als je nieuwe informatie zowel visueel als gesproken aangeboden krijgt (Piavio, 1986). Dit zorgt ervoor dat de informatie ‘dubbel’ wordt opgeslagen, waardoor je deze later gemakkelijker uit het geheugen kunt ophalen. Zo zijn er studies die aantonen dat peuters en kleuters nieuwe woorden beter leren met een bijbehorend gebaar (Capone & McGregor, 2005; McGregor, 2008; Weismer & Hesketh 1993). Ook in de Vlaamse inspiratiegids ‘Taal in de kleuterklas’ wordt aangeraden om met gebaren te werken voor het aanleren van nieuwe woorden (Taelman et al., 2024). Let wel: het gaat hier dan om gebaren voor een heel woord, en niet om klankgebaren.  

Klankgebaren moeten qua vorm passen bij de klank 

Uit de studies met volwassenen die een vreemde taal leerden bleken een aantal belangrijke voorwaarden voor de effectiviteit van klankgebaren. Zo hadden de klankgebaren alleen effect als het gebaar overeenkwam met de uitspraak van de klank. In de studie van Xi et al. (2022) moesten Catalaanse volwassenen die Mandarijn leerde bijvoorbeeld Mandarijnse plofklanken (p/t/k) koppelen aan een klankgebaar waarbij ze een gesloten hand snel moesten openen. Dit gebaar bootst een plof of een explosie na. Dit gebaar hielp om plofklanken te leren, maar niet om klanken te leren zonder plofgeluid (zoals een tsj-klank). 

Klankgebaren moeten niet te complex zijn, vooral niet voor lastige klanken 

Ook hangt de effectiviteit van klankgebaren bij het leren van een nieuwe taal af van hoe complex de klanken en de klankgebaren zijn. In de studie van Hoetjes en Van Maastricht (2020) werd de Spaanse u-klank (oe – uno) voor Nederlandse volwassenen makkelijker om te leren met een klankgebaar: de ‘o’-vorm maken met een hand. Deze klank (oe) is voor Nederlandse volwassenen makkelijk omdat deze ook in het Nederlands voorkomt. Omdat deze klank in het Nederlands anders wordt geschreven dan in het Spaans, helpt het om er een gebaar bij te leren dat doet denken aan de correcte Spaanse uitspraak.  

Bij het leren van de Spaanse th-klank bleek het bijbehorende klankgebaar (de vingers naar voren uitsteken) te complex en droeg dit niet bij aan het leren. Een simpeler gebaar, namelijk naar de mond wijzen, werkte wel. Dit komt doordat de Spaanse th-klank niet in het Nederlands voorkomt en voor Nederlanders daardoor moeilijker is. Door er een lastig gebaar aan te koppelen wordt het leren niet makkelijker, maar juist moeilijker.