Wat is een phonics-aanpak?
Phonics-aanpakken ontwikkelen bij de leerlingen kennis en begrip van de koppeling is tussen geschreven symbolen en klanken. Het gaat dus om de vaardigheid om klanken (fonemen) en klankpatronen te horen, herkennen en gebruiken voor het lezen van geschreven taal. Het doel ervan is leerlingen systematisch te leren wat de relatie is tussen deze klanken en de geschreven tekens (grafemen), waarmee deze klanken worden weergegeven.
Voorbeelden van wat phonics aanleren kan inhouden zijn onder andere:
Klanken isoleren
De letter-klankovereenkomst leren
Klanken mengen om woorden te lezen
Woorden opsplitsen voor spelling
De meeste studies die zijn opgenomen onderzoeken de impact van phonics in kleine groepen of één-op-éénbegeleiding, al zijn er ook veel die een klassikale aanpak onderzochten. Beide aanpakken tonen de positieve effecten van taalkundige ontwikkeling bij jonge kinderen, wat de effectiviteit van phonics in verschillende contexten onderstreept.
De evidentie kan door leerkrachten en schoolleiders gebruikt worden op twee aanvullende manieren:
Om klassikale, systematische phonics-programma’s op te stellen die verzekeren dat alle kinderen een stevig fundament bouwen voor lezen
Om doelgerichte, intensieve phonics-interventies te ontwerpen en implementeren voor leerlingen die bijkomende ondersteuning nodig hebben, aangeleerd in kleine groepen of één-op-éénsessies naast het klassikale lesprogramma.
Belangrijke bevindingen
Een phonics-aanpak, heeft gemiddeld een positief effect (+5 maanden leerwinst), gebaseerd op sterk bewijs en speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van de beginnende leesvaardigheid. Dit is vooral zo bij leerlingen uit kansengroepen.
Een phonics-aanpak moet expliciet en systematisch gebeuren, zodat kinderen goed leren om verbanden te leggen tussen de klankpatronen van woorden en hoe je die woorden schrijft.
Phonics kan specifiek voordelig zijn voor kinderen die minder goed presteren.
Het onderwijzen van een phonics-aanpak moet goed worden afgestemd op het niveau van de leerlingen wat betreft hun kennis van letterklanken en -patronen (grafemen) en hun fonemisch bewustzijn of het besef dat woorden uit afzonderlijke klanken zijn opgebouwd en dat die klanken gekoppeld kunnen worden aan geschreven letters of lettercombinaties.
Leesmethodes die gebaseerd zijn op een phonics-aanpak verbeteren de technische leesvaardigheid, maar niet noodzakelijk het leesbegrip. Het is belangrijk dat kinderen op alle aspecten van leesvaardigheid vooruitgang boeken, waaronder taalbegrip en de ontwikkeling van hun woordenscha en spelling, die beide expliciet moeten worden onderwezen.
Hoe effectief is deze aanpak?
Phonics-aanpakken zijn zeer effectief in het ondersteunen van jonge leerlingen om te leren lezen. Deze aanpak is gemiddeld effectiever dan andere methodes voor het eerste leesonderwijs (zoals de globale leesmethode of op het alfabet-gerichte methoden). Het is wel belangrijk te benadrukken dat een phonics-aanpak meestal deel uitmaakt van een rijk taalaanbod voor jonge lezers en daarmee slechts een van de schakels van een succesvolle lees- en schrijfmethode is.
Een phonics-aanpak is bij oudere lezers minder onderzocht maar er bestaat evidentie dat gebruik van deze methode ook bij middelbare scholieren een gelijkaardig positief effect kan hebben.
Voor iedere leesaanpak geldt dat zorgvuldig vastgesteld moet worden welke problemen de leerling precies ondervindt, ongeacht diens leeftijd. Voor een oudere leerling die moeite heeft met het ontcijferen van woorden, is het ontwikkelen van een phonics-aanpak zeker ook een geschikte aanpak. Voor lezers die moeite hebben met woordenschat of begrip is een andere methode wellicht geschikter.
Er is enige variatie tussen verschillende phonics-aanpakken. Synthetische en analytische phonics hebben meer impact terwijl het kleinere aantal studies over analoge en embedded phonics gemiddeld gesproken kleinere, maar nog steeds positieve, impact noteren. Het grootste aantal studies gaat over synthetische phonics-aanpakken.
Achter het gemiddelde
Het merendeel van de onderzoeken is uitgevoerd in het basisonderwijs, maar er is ook een klein aantal onderzoeken uitgevoerd met leerlingen in het secundair onderwijs, waarvan het totale effect vergelijkbaar is (+5 maanden leerwinst).
In het meeste onderzoek naar de ontwikkeling van phonics-aanpak werd onderzoek gedaan naar intensieve begeleiding in kleine groepen of een-op-een, met de bedoeling leerlingen te helpen achterstanden op hun leeftijdsgenoten in te lopen. Het effect is iets groter wanneer leerlingen een-op-een-begeleiding krijgen (+8 maanden leerwinst) dan bij begeleiding in kleine groepen tot 5 leerlingen (+4 maanden leerwinst), maar dit moet worden afgezet tegen het aantal leerlingen dat deze begeleiding kan krijgen. Deze resultaten suggereren dat doelgerichte, bijkomende ondersteuning bij phonics voor specifieke leerlingen een bijzonder positief effect kan hebben.
Phonics is even effectief wanneer het wordt aangebracht bij een grotere groep of een volledige klas.
Methoden die gebruik maken van digitale technologie hebben over het algemeen minder effect dan directe begeleiding van een leraar of zorgleerkracht. Onderzoek waarin werd gekeken naar intensieve begeleiding door onderwijsassistenten toont een gelijkaardig effect dan aanpakken waarbij leerkrachten werden ingezet.
Synthetische fonetiek heeft gemiddeld genomen een groter effect dan analytische fonetiek.
Alle aanpakken rond phonics, inclusief synthetische phonics, analytische phonics, analoge phonics en embedded phonics, hebben een positief effect. De analytische en synthetische phonics hebben het meeste impact. Synthetische phonics werd het vaakst onderzocht.
Onderwijsongelijkheid wegwerken
Uit onderzoek blijkt dat voor leerlingen uit kansengroepen de positieve effecten van methoden voor een phonics-aanpak doorgaans vergelijkbaar of iets groter zijn dan voor andere groepen leerlingen..
Minder blootstelling aan gesproken taal, weinig boeken die thuis worden gelezen of minder leermogelijkheden buiten school , kan bijdragen aan een lager fonemisch bewustzijn kan
Scholen moeten nadenken over hoe ze voor alle leerlingen thuis lezen kunnen ondersteunen.
Daarnaast is belangrijk dat leraren de phonics van bij zulke leerlingen in kaart brengen en hun instructie van phonics daaraan aanpassen. Deze leerlingen kunnen ook voordeel halen uit andere taalontwikkelende initiatieven, zoals strategieën voor begrijpend lezen.
Hoe kan je dit toepassen in jouw leeromgeving?
Bij het selecteren en implementeren van een phonics-programma, houden scholen best rekening met:
Gebruik een systematische, expliciete en geordende methode om leerlingen een uitgebreide set relaties tussen letters en klanken te leren in een georganiseerde volgorde;
Zorg dat alle leraren beschikken over de noodzakelijke pedagogische vaardigheden en inhoudelijke kennis
Verwerk regelmatige evaluatie om na te gaan of het leren kan versneld worden of net extra ondersteuning nodig is
Ontwerp lessen die zowel de kinderen betrokken houden als leuk zijn om te geven
ga zorgvuldig na of aanpassingen aan programma’s het effect kunnen verminderen
Wanneer kinderen gegroepeerd zijn volgens een vorig niveau, dan zal een responsieve aanpak wellicht helpen om inspanningen te concentreren en de effectiviteit van het les
Een goede toepassing van fonemische programma’s houdt ook rekening met de bredere leesvaardigheid van de leerlingen, bijvoorbeeld of ze moeite hebben met andere aspecten dan het decoderen. Hiervoor kan een andere aanpak nodig zijn, zoals expliciet onderwijs in technieken voor begrijpend lezen.
Wanneer een phonics-aanpak wordt ingezet voor specifieke leerlingen, zijn regelmatige sessies (vier tot vijf keer per week) gedurende veertien weken het meest effectief.
Het is belangrijk dat leraren geprofessionaliseerd worden om effectief te kunnen evalueren en vast te stellen, en getraind worden om specifieke phonics-programma’s toe te passen.
Hoeveel kost deze aanpak?
Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Vlaanderen
Over het algemeen worden de mediaankosten voor het invoeren van een phonics-aanpak als zeer laag ingeschat, al zal dit ook afhangen van het gekozen programma en de training en ondersteuning die nodig is . Een deel hiervan zijn opstartkosten die moeten worden betaald in het eerste jaar dat de aanpak wordt uitgevoerd, maar er zijn ook recurrente kosten, zoals bijvoorbeeld abonnementskosten
De kosten kunnen oplopen tot laag, omdat de prijzen van beschikbare programma’s kunnen variëren. Ook kunnen scholen ervoor kiezen om medewerkers op regelmatige basis professionalisering en begeleiding aan te bieden. Uit onderzoek komt naar voren dat de effectiviteit van een phonics-aanpak verband houdt met het leesniveau van de leerling. Daarom is het belangrijk dat leraren worden opgeleid om het leesniveau goed te kunnen beoordelen en om te leren welke methodes en materialen ze kunnen inzetten.
Bij deze geschatte kosten wordt ervan uitgegaan dat scholen al betalen voor salarissen van de medewerkers, lokalen hebben om de lessen in te geven en basismaterialen voor medewerkers en leerlingen. Als deze noodzakelijke kosten nog niet zijn gemaakt, zullen de totale kosten waarschijnlijk hoger uitvallen.
Hoe overtuigend is de evidentie?
De evidentie voor de effectiviteit van aanpakken gericht op phonics-aanpak is zeer sterk. Er werden 228 onderzoeken gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit.
Eén cap werd verloren omdat een groot percentage van de studies niet onafhankelijk werden geëvalueerd. Evaluaties die worden uitgevoerd door de organisaties gelinkt aan de aanpak, bijvoorbeeld commerciële aanbieders, vertonen over het algemeen een groter effect wat een impact kan hebben op de totale score van het onderwerp.
Net als bij andere onderzoeksreviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.