Evidence-informed onderwijs

Wetenschappelijke kennis geeft ons inzichten die verder reiken dan onze dagelijkse praktijk. Ze komt voort uit systematisch onderzoek naar onderwijs en leren van leerlingen, en brengt patronen en werkzame principes aan het licht die herhaaldelijk en in verschillende contexten effectief bleken (Nelson & Campbell, 2019). Door relevant onderzoek te lezen, professionaliseer je jezelf én werk je onderbouwd aan onderwijsverbetering binnen een reflectieve schoolcultuur.  

Geen enkel onderzoek is echter universeel toepasbaar: elk onderzoek vond plaats binnen een specifieke context. Daarom is het belangrijk om onderzoeksresultaten te vertalen naar je eigen realiteit. Onderzoek dus in hoeverre de gevonden kennis van toepassing is op jouw eigen context en bespreek dit met collega’s. Dit bevordert een reflectieve dialoog tussen leerkrachten, waarbij jullie gezamenlijk reflecteren en leren. 

Daarom stimuleert Leerpunt een triangulatie van bronnen: 

• Wetenschappelijke kennis biedt een breder perspectief en toont wat elders werkte. 

• Data uit jouw schoolcontext geven zicht op je eigen leerlingen en omgeving. 

• Praktijkkennis brengt de dagelijkse realiteit in beeld.

Door deze drie kennisbronnen te combineren, neem je onderbouwde beslissingen om de praktijk en leeromgeving te verbeteren. 

Wetenschappelijke kennis helpt je om beter te begrijpen wat werkt, maar ook waarom, voor wie en in welke context. 

De eerste stap in het inzetten van relevant wetenschappelijk onderzoek is je praktijkvraag omzetten in een gerichte leervraag. Misschien merk je dat leerlingen minder gemotiveerd zijn om te lezen. Of dat een nieuwe didactische aanpak niet oplevert wat je hoopte. Dat zijn waardevolle vertrekpunten voor onderzoek. Hoe concreter je startpunt, hoe gerichter en toepasbaarder de gevonden wetenschappelijke kennis is voor jouw onderwijspraktijk. Dit zal automatisch leiden tot betere onderbouwde keuzes en effectieve verbeteringen in je klaslokaal. 

Stap 1: Formuleer je praktijkvraag 

In de eerste stap omschrijf je concreet het probleem, de doelgroep en/of de uitdaging die je wil aanpakken zoals hij zich nu voordoet.  

Bijvoorbeeld:  

• “Onze leerlingen uit het vijfde leerjaar lezen minder vlot dan vorig jaar.” 

• “De betrokkenheid bij groepswerk daalt in de tweede graad secundair onderwijs.” 

Stap 2: Vertaal naar een leervraag 

Als je je praktijkvraag formuleerde, onderzoek je eerst welke informatie je nodig hebt om dit praktijkprobleem aan te pakken: welke kennis heb ik al, wat weten mijn collega’s hierover? Welke kennis hebben we, naast onze eigen voorkennis, nog nodig? Bijvoorbeeld: je weet zelf dat er onderzoek bestaat over interactieve leesmethoden maar je weet niet goed hoe hieraan te beginnen. Of, je collega merkt op dat de motivatie van de leerlingen tijdens projecten op school wel hoog is.  

Hier kan je verder mee aan de slag. Je bepaalt welke begrippen belangrijk zijn in combinatie met je praktijkprobleem om zo een concrete, onderzoekbare vraag te formuleren:   

• Hoe kunnen interactieve leesmethoden de leesvaardigheden van leerlingen in het vijfde leerjaar verbeteren? 

• Welke impact heeft projectmatig werken op de motivatie van leerlingen uit de tweede graad secundair onderwijs? 

Tip: Een scherpe, afgebakende vraag maakt het makkelijker om relevante en betrouwbare kennis te vinden. Je beschrijft hierbij zo specifiek mogelijk het ontwerp (bv. Welke sociale media precies?), geeft contextinformatie (bv. Tot welk onderwijsniveau of welke doelgroep heeft jouw vraag betrekking?) en stelt enkelvoudige vragen.  

 Stap 3: Zoek gericht naar kennis 

Je maakt gebruik van de kernbegrippen uit je kennisvraag om zoektermen te formuleren. Denk aan termen als interactieve leesmethode, coöperatief leren, projectmatig werken, leesmotivatie, differentiatie, motivatie, feedbackstrategieën, … 

Nadien ga je verder op zoek naar synoniemen voor deze kernbegrippen of schrijf een aantal verwante begrippen op. Het kan helpen om het wetenschappelijk onderzoek dat je al vond te screenen of de literatuur- of bronnenlijst van het onderzoek na te kijken op kernbegrippen. 

Wanneer je klaar bent met deze stap, schrijf je alle kernbegrippen neer en ga systematisch op zoek naar wetenschappelijk onderzoek door gebruik te maken van deze begrippen. Vergeet je doelgroep en context niet te vermelden bij je zoekopdracht. Enkel zo krijg je specifieke resultaten die aansluiten bij jouw onderwijspraktijk. 

Tip: Start met een klein aantal bronnen.  (zie verder voor enkele tips!)

Er bestaat een overvloed aan kennis, maar niet alles is even betrouwbaar of relevant. Daarom is het belangrijk te weten waar je hoogwaardig en toegankelijk onderzoek kan vinden. Er zijn zowel Nederlandstalige als Engelstalige bronnen, bronnen die originele wetenschappelijke publicaties verzamelen of bronnen die bestaand wetenschappelijk onderzoek samenvatten en/of vertalen naar de praktijk. Hieronder vind je een heel aantal relevante bronnen die toegankelijk en betrouwbaar zijn:  

Nederlandstalige bronnen 

• Leerpunt heeft als doel, onder andere, de ontwikkeling van een onafhankelijke, toegankelijke en wetenschappelijk onderbouwde kennisbasis over wat werkt op het vlak van didactisch handelen, rekening houdende met diverse contexten en leermiddelen en de vertaling van deze kennisbasis naar de Vlaamse klas- en schoolpraktijk om leraren te ondersteunen in hun dagelijkse onderwijspraktijk. 

• Kennisrotonde (NRO) beantwoordt praktijkvragen met samengevatte onderzoeksinzichten en vertaalt die naar bruikbare adviezen voor leraren en scholen. 

• Pedagogische Studiën is een open-access, peer-reviewed tijdschrift van VOR en VFO dat resultaten van onderwijsonderzoek toegankelijk maakt. 

• School- en klaspraktijk biedt pedagogisch-didactische achtergrondinformatie, lesideeën en reflecties voor het lager onderwijs. 

• Meertaal publiceert inspirerende bijdragen over taaldidactiek en taalonderwijs. 

• Fons richt zich op leraren Nederlands in Vlaanderen met tips en praktijkverhalen. 

• Tijdschrift voor Remedial Teaching geeft concrete inzichten over diagnostiek, remediëring en begeleiding van leerlingen met specifieke onderwijsnoden. 

Engelstalige bronnen 

• Teaching and Learning Toolkit (Education Endowment Foundation) bundelt overzichtelijke samenvattingen van effectieve interventies, met info over bewijssterkte en kostprijs. 

• Evidence for ESSA (Johns Hopkins University) toont welke educatieve interventies bewezen effectief zijn. 

• Usable Knowledge (Harvard Graduate School of Education) vertaalt onderzoek naar herkenbare verhalen en concrete toepassingen. 

• Project Zero  (Harvard Graduate School of Education) voorziet in tools en materialen die leraren kunnen gebruiken.  

• Edutopia deelt onderzoek en praktijkvoorbeelden rond thema’s als projectgericht leren, formatieve evaluatie en sociaal-emotioneel leren. 

• The Learning Scientists publiceren toegankelijke uitleg en posters over bewezen effectieve leerstrategieën. Er zijn ook een aantal in het Nederlands vertaalde posters beschikbaar. 

• Teacher (Australian Council for Educational Research) biedt infographics en columns waarmee inzichten uit onderwijsonderzoek gedeeld worden. 

• Best Evidence Encyclopedia bevatten samenvattingen van educatieve interventies die op grond van wetenschappelijk onderzoek het stempel ‘bewezen effectief’ hebben gekregen. 

• What Works Clearinghouse geeft een overzicht van educatieve programma’s, producten en beleidsmaatregelen die op grond van wetenschappelijk onderzoek het stempel ‘bewezen effectief’ hebben gekregen. 

• The Meadows Center for preventing educational risk ontwikkelt gidsen, lesplannen, video's, hand-outs en ander praktisch materiaal dat is afgestemd op de nieuwste onderzoeksresultaten   

 Zoekplatformen 

• Google Scholar is een krachtige zoekmachine voor wetenschappelijke publicaties. 

• ResearchGate is een website waar veel onderzoekers hun publicaties gratis delen. 

Naast deze websites kan je ook met behulp van AI toepassingen op zoek naar wetenschappelijke literatuur rond een bepaald onderwerp. Wees echter alert, want niet alle AI toepassingen zijn even betrouwbaar als het aankomt op het opzoeken en genereren van wetenschappelijke referenties. 

Betrouwbaarheid interpreteren van andere bronnen 

Uiteraard is het mogelijk dat je zoekresultaten je naar andere websites of wetenschappelijk onderzoek leiden. Het is dan belangrijk dat je de zoekresultaten op een goede manier kan interpreteren, zelfs nog voor je de artikels begint te lezen. Hiervoor kan je bijvoorbeeld de CRAAP-test gebruiken (Blakeslee, 20042). 

• C – Actualiteit (currency): Is de informatie recent genoeg voor je onderwerp? 

• R – Relevantie (relevance): Helpt de informatie jou echt bij je vraag? 

• A – Betrouwbaarheid (authority): Wie heeft dit geschreven? Kun je ze vertrouwen? 

• A – Nauwkeurigheid (accuracy): Kloppen de feiten en staan er bronnen bij? 

• P – Doel (purpose): Wil de bron informeren, of iets verkopen of overtuigen? 

 Tip: Stoot je op een betaalmuur? Zoek de auteur op via e-mail of hun universiteitspagina. Onderzoekers delen hun werk vaak graag met leraren. 

De echte meerwaarde van wetenschappelijke kennis zit in de vertaling naar jouw eigen klas- of schoolpraktijk. 

Interpreteer wetenschappelijk onderzoek 

Het is niet nodig elk artikel van begin tot einde te lezen. Werk bijvoorbeeld in drie leesrondes, waarbij je telkens een beetje dieper gaat. Eerst snel oriënteren (titel en samenvatting), dan globaal lezen (inleiding en conclusie) en pas daarna intensief lezen en notities nemen bij de meest relevante teksten. Na elke ronde beslis je of het artikel verder de moeite is. Niet-relevante teksten kan je zo meteen opzij leggen.  

1. Oriënterend: bekijk de titel, de samenvatting (abstract) en de belangrijkste trefwoorden. Zo krijg je snel een idee of het artikel relevant is. Vraag jezelf hierbij af: “Past dit bij mijn vraag?”, “Lijkt dit over mijn onderwerp te gaan?”.   

 2. Globaal: Lees daarna de inleiding en de conclusie om te begrijpen wat het onderzoek precies onderzocht en welke resultaten het opleverde. Wat was de onderzoeksvraag of het probleem? Waarom deden de onderzoekers dit onderzoek? Stel jezelf opnieuw de vraag: “Sluit dit aan bij mijn leervraag?”, “Wat kan ik hiermee in mijn klas?” 

 3. Intensief: Lees enkel de artikels die helemaal aansluiten bij jouw vraag. Neem eventueel notities van wat belangrijk is voor jouw onderwerp.  

4. Bekijk kort hoe het onderzoek gedaan is (methode / methods)Deze informatie vind je in de methode (of methods): Wie of wat is onderzocht? Wat is er precies gemeten of geobserveerd? Denk niet dat je alles hoeft te begrijpen – kijk vooral naar het “wie”, “wat”, “waar”. Hieruit kan je de context en de doelgroep van het onderzoek afleiden en kan je deze vergelijken met je eigen onderwijscontext. 

5. Bekijk de resultaten (results): Wat hebben de onderzoekers gevonden? Zijn er tabellen of grafieken? Probeer in simpele bewoordingen op te schrijven: “Ze zagen dat …” of “Het bleek dat …”. 

6. Lees de discussie en conclusie (discussion & conclusion): Wat betekenen de resultaten volgens de auteurs? Zetten ze resultaten in verband met de oorspronkelijke vraag? Zien zij beperkingen in het onderzoek (wat niet goed ging) en stellen ze vervolgonderzoek voor? 

7. Beoordeel tot slot of het artikel betrouwbaar is en nuttig is voor jou en jouw specifieke onderwijscontext en leervraag? Sluit de inhoud aan bij jouw onderwerp of vraag? Is de auteur of instelling geloofwaardig? Zijn de resultaten duidelijk en is er aandacht voor beperkingen? Let op: alleen omdat iets ‘wetenschappelijk’ klinkt, betekent het niet automatisch dat het perfect is. 

Op die manier hoef je niet alles te lezen maar ga je gericht en efficiënt om met wetenschappelijke teksten.  

Tip: Een leeswijzer, waarin je kort notities maakt, kan je helpen een overzicht te bewaren en snel terug te vinden wat je waar gelezen hebt. 

Vertaal de inzichten naar je eigen context 

De inzichten uit de literatuur die je vond, zijn geen recepten die je volledig kan volgen van a tot z. De inzichten bieden inspiratie 

Gebruik de inzichten uit onderzoek niet als recepten, maar als inspiratie. Blijf kritisch stil staan bij je eigen onderwijscontext en stel jezelf volgende vragen:  

• Wat herken ik uit mijn eigen praktijk? 

• Wat is vergelijkbaar met mijn context? 

• Wat vraagt aanpassing? 

Reflecteer en deel 

Nadat je de inzichten vertaalde naar je eigen context, kan je dit gaan bespreken met collega’s. In het model voor evidence-informed onderwijs verwijzen Van den Rym en collega’s (2025) hiervoor naar het multiperspectivisme. Op deze manier verkrijg je een vollediger en accurater beeld van wat de literatuur voor jouw onderwijspraktijk kan betekenen. Het is mogelijk dat je collega’s nieuwe elementen aanbrengen waar je zelf nog niet aan dacht. Door het betrekken van anderen in deze fase, organiseer je een reflectieve dialoog: wat werkt, waarom, in welke context, en wat kunnen we verbeteren? Die gezamenlijke reflectie versterkt jullie professionaliteit en schoolcultuur. 

Experimenteer en evalueer 

Je kiest uiteindelijk best voor één concrete actie als startpunt. Deze kan je gaan uitproberen, de effecten gaan observeren, data verzamelen en de resultaten bespreken in je team. Zo bouw je stap voor stap aan duurzame onderwijsverbetering. Het procesmatig evidence-informed werken, beschreven door Van den Rym en collega’s (2025) kan je handvaten bieden om dit op een systematische manier te doen.  

Leerpunt ondersteunt je met leidraden, toolkits, praktijkverhalen en aanvullende materialen die helpen om de brug te slaan tussen theorie en praktijk. Ze bieden wetenschappelijke inzichten én praktische handvatten om zelf aan de slag te gaan.