Wat houdt het kWIK-project in?
Vanuit het geloof in wiskundige vaardigheden bij kleuters als voorspeller voor de academische loopbaan, zetten twee leraren van Basisschool Vier-sel samen met de pedagogische begeleidingsdienst OZCS Vorselaar en een onderzoeker van project EFFEct (KU Leuven) het kWIK-project op. Studiedagen en een intensief coachingproject leert de kleuterleraren ondermeer:
de vroege wiskundige ontwikkeling van kleuters te vergroten en in kaart te brengen.
de kwaliteit van de wiskundige interacties tussen leraar en kleuter te verhogen.
een evidence-informed onderzoekscultuur te bevorderen.
ouderbetrokkenheid te vergroten.
Dit project is gesubsidieerd door Leerpunt in het schooljaar 2024-2025.
Per implementatieproject ontwikkelde Leerpunt een poster. Je vindt er ondermeer het onderwijsniveau, de methodologie, de relevante thema’s, de doelstellingen en verwachte resultaten.
Context en aanleiding
Kleuterleerkrachten op Klavertje Vier-sel in Viersel signaleerden steeds meer leerlingen die moeite hadden met wiskunde. Maar ze waren wat onzeker over hun eigen kunnen: hoe herkent en begeleidt u de wiskundige ontwikkeling van jonge kinderen optimaal? Met elkaar en met een expert van de Universiteit Leuven kwamen ze tot een beter leerproces.
Klavertje Vier-sel is een kleine dorpsschool met veel aandacht voor elkaar en voor hoofd, hart en handen van de leerlingen. Gedifferentieerd werken is er de norm, zodat kinderen zich zoveel mogelijk op eigen niveau en tempo kunnen ontwikkelen. Maar leerkrachten zagen de afgelopen jaren een dalende trend in de LVS-resultaten wiskunde in het eerste leerjaar en lage scores op de IDP-toetsen (Interdiocesane proeven, de voorgangers van de Vlaamse Toetsen). Ze waren er niet zeker van wat te doen om de resultaten te verbeteren.
Behoeftenanalyse en doel
Uit onderzoek weten we dat verschillen tussen leerlingen vaak al zichtbaar zijn voor de start van formeel onderwijs, en dat ze aanwezig blijven. Zo vroeg mogelijk aan de slag met de kleuters, was het gevoel onder de leerkrachten.
Toevallig was het personeel van Klavertje Vier-sel tijdens een inspiratiedag basisonderwijs van de VLOR begin maart 2024 in contact gekomen met onderwijsonderzoeker en expert vroege rekenkundige ontwikkeling Nore Wijns van de KU Leuven, medeauteur van het boek Alle kleuters tellen mee. Nore bleek in een nieuw project bezig te zijn met de impact van professionalisering in wiskundige interacties tussen leerkracht en leerling. Helpt dat jonge kinderen verder? Klavertje Vier-sel besloot met Nore te gaan samenwerken. Hopelijk zou professionalisering de onzekerheid bij kleuterleraren over het herkennen en begeleiden van de wiskundige ontwikkeling bij jonge kinderen wegnemen. Ook zouden zij misschien kansen voor die begeleiding beter leren benutten en er gericht wiskundige taal aan leren koppelen.
Eerst brachten de leerkrachten samen met Nore de praktijk op Klavertje Vier-sel in kaart en zetten die af tegen wetenschappelijke inzichten die Nore inbracht (zie ook kader Rekenen met kleuters). Materialen, activiteiten, instructies, wiskundige doelen, interacties met ouders,… Eigenlijk bleken een duidelijke visie op wiskundige ontwikkeling bij jonge kinderen en een goed observatie-instrument op Klavertje Vier-sel te ontbreken. Werk aan de winkel dus.
Plan van aanpak en uitvoering
Nieuwe aanpakken
Nore en pedagogisch begeleider Christa Vermeulen van het bestuur van Klavertje Vier-sel (OZCS) hielpen de data en inzichten uit de klas evidence-informed te vertalen naar nieuwe aanpakken. Het hele team werd betrokken bij overleg en reflecties. Samen zochten ze in kleine groepen naar wat werkt; ze konden al hun vragen stellen, observaties analyseren en hun eigen lespraktijk veilig ter discussie stellen.
Essentieel was de rol van schoolontwikkelaar Leen Van Soom die het project coördineerde. Ze was een spin in het web die taken toewees, vergaderingen organiseerde, communicatie tussen alle betrokkenen verzorgde. Ook de ouders werden op de hoogte gehouden van het project. Tevens hielp Leen relevante data verzamelen, en begeleidde en ondersteunde ze leerkrachten bij het implementeren van nieuwe werkvormen en aanpakken.
Vrijroosteren
Directeur Greet Van Den Eynde zorgde ondertussen voor ruimte in middelen en tijd. Zo regelde zij vrijroostering in een vast schema, zodat leerkrachten ook echt tijd hadden voor professionalisering. Christa gaf teambegeleiding om pedagogische vaardigheden en praktijken te verbeteren tijdens twee studiedagen en ze gaf individuele coaching. Elke twee weken zaten alle betrokkenen ook samen rond de tafel, wat het draagvlak voor de innovaties ten goede kwam.
Coaching
Coaching vond plaats op drie niveaus.
1/ Leerkrachten leerden allereerst de ontwikkeling van kinderen observeren met een ‘wiskundige bril’ en leerden wiskundige leerkansen benoemen.
2/ Vervolgens leerden ze daadwerkelijk leerkansen bieden aan leerlingen en betere leerkracht/leerling-interacties op wiskunde-gebied. Centraal stonden de inzet van wiskundetaal, rijke probleemsituaties, handelend leren en het observeren van wiskundige denkstrategieën bij kleuters.
3/ Ten slotte verschoof de focus van de coaching naar het correct verzamelen en interpreteren van data om te onderzoeken wat de nieuwe praktijken opleverden.
Resultaten
De professionalisering had een direct effect in de kleuterklassen: leerkrachten richten speelhoeken opnieuw in met wiskundige uitdagingen, gebruikten meer rekentaal en ontwierpen speelse wiskundige activiteiten met betekenisvolle contexten.
Onderwijsmaterialen
Ook leverde het project oa.:
een kwaliteitskaart wiskunde op,
een observatie-instrument,
een leerlijn wiskunde voor de kleuterklas mét jaarplanning
en een boekenlijst met prentenboeken rond wiskundige begrippen.
Wiskundeonderwijs kreeg kortom meer systematisch en doelgericht vorm op Klavertje Vier-sel.
Leerkrachten zelf voelden zich competenter en zekerder in hun wiskundige activiteiten en vonden dat hun interacties met de kinderen rijker. Dit bleek ook uit observaties, feedback tijdens teamoverleg, vragenlijsten die zijn afgenomen bij kleuters over hun begrip van wiskundige concepten (getallen, vormen en ruimtelijke relaties), en uit de resultaten van de wiskundetest bij kleuters.
Toekomst
Leerkrachten zijn zich op Klaver Vier-sel veel bewuster geworden van het belang van goede interacties om kleuters wiskundetaal bij te brengen. Zij vinden dit ook belangrijker dan voorheen. In de nabije toekomst willen de leerkrachten het aanbod daarom verder uitbreiden met specifieke aandacht voor wiskundige ontwikkeling en talige interacties. Doelgericht werken op dit vlak wil men breder verankeren.
Onderzoek en praktijk gelijkwaardig
Ook de wetenschappelijke aanpak smaakt naar meer. De school neemt zich voor het contact met onderzoeker Nore voort te zetten en de deskundigheid van het team te blijven vergroten. Leerkrachten en schoolleiding zijn ervan overtuigd geraakt dat samenwerking tussen wetenschappelijk onderzoekers en de praktijk betere professionalisering oplevert.
De school is er daarnaast ook wel een beetje trots op dat ze door de samenwerking met Nore zelf bijdraagt aan de wetenschap: Nore gebruikt namelijk resultaten en inzichten uit hun praktijk om haar wetenschappelijk onderzoek te voeden, en daar kunnen andere scholen straks weer hun voordeel mee doen. Dit maakt onder andere dat de samenwerking gelijkwaardig voelde en er een professionele dialoog ontstond die extra diepgang aan het hele proces heeft gegeven.
Iedereen hoopt nu dat het project door kan, maar daar is wel continue ondersteuning voor nodig en die is nog niet gegarandeerd. Ook het uitvallen van personeel zoals onlangs is gebeurd, is een risico. Het wordt afwachten dus of Klavertje Vier-sel door kan.
Rekenen met kleuters
Nore Wijns van KU Leuven bracht veel evidence informed literatuur over rekenen met kleuters mee naar Klavertje Vier-sel (zie ook Verder lezen onderaan dit artikel). Spelen is een prima vertrekpunt voor wiskundige ontwikkeling, volgens Skene et al (2022). Door bij spel aan te sluiten en dat goed te begeleiden kan een leerkracht doelen bereiken die aansluiten bij de ontwikkeling van een kind. Dat vraagt wel een goede kennis van die wiskundige ontwikkeling van jonge kinderen, een thema waarvoor Nore onderzoek van Clements et al (2023) in bracht.
Verder lezen?
Leerpunt (z.j.). Toolkit Leren en ontwikkeling bij kleuters.
Wijns, N., Rabaut, H., Verschaffel, L. (z.j.) Alle kleuters tellen mee. Die Keure Educatief.
LeerSnacks: