Helpt spontaan spellen in de kleuterklas om beter te spellen in het eerste leerjaar?

Spontaan spellen in de kleuterklas kan kinderen helpen om in het eerste leerjaar beter te spellen. Door woorden op te schrijven zoals ze die horen, leren kleuters verbanden leggen tussen klanken en letters. Vooral wanneer de leerkracht gerichte feedback geeft, heeft deze aanpak een positief effect op de spellingontwikkeling. Het meeste onderzoek hierover is wel uitgevoerd in andere talen dan het Nederlands. 

Spontane spelling, invented spelling of doe-alsof schrijven verwijst naar de eerste pogingen van kinderen om woorden op papier te zetten, zonder dat ze bekend zijn met de spellingsregels. Overzichtsstudies tonen aan dat het stimuleren van spontane spelling met feedback van de leraar in de tweede en derde kleuterklas een positief effect heeft op de spellingsvaardigheid van leerlingen in het eerste leerjaar, ook als het gaat om het correct schrijven van woorden. Spontane spelling stimuleert kleuters om verbanden te leggen tussen woorden, letters en klanken, en daarmee is het een belangrijke stap in de taalontwikkeling.  

Schrijven in de tweede en derde kleuterklas  

Leraren kunnen de taalvaardigheid van kleuters stimuleren door betekenisvol en functioneel taalonderwijs te bieden (Henrichs et al., 2025). Hieronder valt ook het oriënteren op (functies van) schrijven. Kleuters leren bijvoorbeeld dat tekenen en tekens op papier zetten mogelijkheden biedt om een boodschap over te brengen, denk aan het maken van ‘boodschappenlijstjes’, briefjes schrijven aan hun ouders, of een menukaart maken. In de kleuterklas wordt de basis gelegd voor het formeel schrijven en spellen in het lager onderwijs.  

Wat is spontane spelling?  

De schrijfontwikkeling verloopt in verschillende fasen (Schickedanz & Casbergue, 2009). Kleuters maken eerst vaak tekeningen waarin (voorlopers van) letters zijn te herkennen of zogenoemde ‘krabbels’. Het krabbelen op papier is een signaal dat kleuters begrijpen dat schrijven een doelgerichte en communicatieve functie heeft. De krabbels zijn aanvankelijk nog niet herkenbaar als letters. Vervolgens maken ze doorlopende krabbels met een consistente vorm, zoals zigzag- of luspatronen. Daarna beginnen ze afzonderlijke, letterachtige symbolen of vormen te gebruiken, bijvoorbeeld de eerste letter van een woord. Vervolgens proberen kleuters woorden te schrijven op basis van de klanken die ze horen, hierbij maken ze de klank-tekenkoppeling. Als kinderen letters gaan toevoegen aan hun krabbels, laat dit zien dat kinderen het alfabetische principe beginnen te begrijpen. Ze doen immers een poging om de klank-tekenkoppeling te leggen (Gerde et al., 2012). Spontane spelling verwijst naar deze eerste pogingen van kinderen om woorden op papier weer te geven, zonder dat ze (volledig) bekend zijn met de spellingsregels (Sénéchal et al., 2023). Aan het einde van de derde kleuterklas kunnen veel kleuters zelfbedachte spellingen gebruiken die woorden weergeven zoals ze deze horen (Van Vreckem & Callens, 2016).  

Effecten van spontane spelling  

Het stimuleren van spontane spelling in de kleuterklas kan de vraag oproepen of kleuters dan niet de verkeerde spelling aangeleerd krijgen. Verschillende onderzoeken laten zien dat dit niet het geval is, maar dat het stimuleren van spontane spelling juist een positief effect heeft op de spellingsvaardigheid van kinderen, ook als het gaat om het correct schrijven van woorden. Dit blijkt onder andere uit een overzichtsstudie waarin meerdere interventiestudies zijn samengevoegd (Sénéchal et al., 2023) en een overzichtsstudie waarin richtlijnen beschreven worden voor de schrijfontwikkeling van jonge kinderen (Gerde et al., 2012). Spontane spelling stimuleert kleuters om verbanden te leggen tussen woorden, letters en klanken, en daarmee is het een belangrijke stap in de taalontwikkeling van kleuters. Een belangrijke kanttekening hierbij is dat deze onderzoeken met name zijn uitgevoerd in het Engels, Frans en Portugees, en niet in het Nederlands.  

Verscheidene interventiestudies, waarbij specifieke methoden zijn ingezet om spontane spelling in de kleuterklas te stimuleren, tonen positieve effecten van spontane spelling in combinatie met feedback van de leerkracht op de ontwikkeling van de spellingsvaardigheid in vergelijking met andere interventies (o.a. Alves et al., 2006, Ouelette & Sénéchal, 2008; Rieben et al., 2005, Sénéchal et al., 2012 ). In de studie van Rieben et al. (2005) is expliciet gekeken naar het effect van oefenen met spontane spelling met feedback van de leraar. Daaruit bleek dat vijfjarige kleuters die oefenden met spontane spelling en daar feedback op kregen van de leraar, beter presteerden dan kleuters die alleen oefenden met spontane spelling, woorden overschreven, of tekeningen maakten. In latere interventieonderzoeken is daarom vaak spontane spelling gecombineerd met feedback van de leraar.  

Om een beter beeld te geven van hoe deze onderzoeken zijn uitgevoerd, lichten we er eentje uit. In het onderzoek van Ouelette & Sénéchal (2008) werden vijfjarige kleuters verdeeld in drie groepen. Kleuters in de groep spontane spelling moesten woorden opschrijven zoals zij dachten dat ze klonken en kregen daar passende feedback op van de leraar. Kleuters in de twee controlegroepen kregen training in fonologisch bewustzijn (het kunnen herkennen en manipuleren van klanken) of moesten tekeningen van woorden maken. Hoewel alle groepen vooruitgang boekten in het leren van klank-tekenkoppelingen, was de vooruitgang het grootst bij de groep kleuters die hadden geoefend met spontane spelling. Zowel de groep spontane spelling als de groep die training kreeg in het fonologisch bewustzijn toonden verbetering in fonologisch bewustzijn. De groep spontane spelling presteerde beter dan de controlegroepen op het gebied van orthografisch bewustzijn (inzicht in hoe woorden gespeld worden) en het leren van woorden. Op basis hiervan kunnen we concluderen dat spontane spelling in combinatie met feedback van de leraar bijdraagt aan fonologisch bewustzijn, orthografisch bewustzijn en klankletterkoppeling (Ouelette & Sénéchal, 2008).  

In de studies die we hierboven beschreven hebben, is het effect van spontane spelling op de spellingsvaardigheid van kleuters direct gemeten in de kleuterklas, maar nog niet in het eerste leerjaar. Langlopend onderzoek toont een positief verband aan tussen spontane spelling in de kleuterklas en correcte conventionele spelling in het eerste leerjaar (Ouelette & Sénéchal, 2017). Dit betekent dat spontane spelling leerlingen juist niet afleert om woorden correct te spellen, maar bijdraagt aan correcte spellingsvaardigheid van leerlingen.

Ondersteuning door de leraar 

Leraren spelen een belangrijke rol bij het ondersteunen van kinderen bij leren schrijven. Ook in de hierboven beschreven studies wordt opgemerkt dat feedback van de leraar belangrijk is bij spontane spelling (Rieben et al., 2005). Gerde et al. (2012) raden op basis van hun overzichtsstudie het volgende aan:  

• Maak schrijven functioneel en doelgericht. Dit zou kunnen in een taalhoek waar kleuters betekenisvolle schrijfopdrachten uitvoeren, bijvoorbeeld gekoppeld aan het thema. Het is in eerste instantie belangrijker dat kleuters krabbelen en het doel van schrijven begrijpen dan dat ze volledige correcte woorden opschrijven (zie Henrichts et al., 2025, voor concrete voorbeelden).  

• Creëer een taalrijke omgeving, eventueel gerelateerd aan het thema. Hang posters met themawoorden of een woordweb op in de klas, zodat kleuters dit als inspiratie kunnen gebruiken als ze zelf deze woorden toe willen voegen aan hun tekeningen (zie ook Kennisrotonde, 2018).  

• Ondersteun kleuters bij de klankletterkoppeling: doe voor hoe je woorden in klanken hakt en hoe je de klanken vervolgens met een letter kunt opschrijven. Stimuleer kleuters om deze stappen ook zelf uit te voeren. Het gaat er vooral om dat kleuters bewust worden van de relatie tussen klanken en tekens en dat ze vervolgens proberen de klanken op te schrijven die ze horen (Gerde et al., 2012; zie ook Taelman et al., 2024).  

• Naarmate kleuters vaardiger worden in de klankletterkoppeling kunnen leraren ook feedback geven gericht op conventionele spelling. Stel dat een kind het woord ‘circus’ begint met een ‘s’, dan kun je bijvoorbeeld zeggen: "Ik zie dat je het /s/-geluid aan het begin van circus hebt gehoord, en je hebt gelijk: de letter ‘s’ maakt dat geluid. Maar circus begint met een andere letter. Weet je nog een letter die ook als /s/ kan klinken? Het is een lastige, want die letter heeft twee klanken: /k/ en /s/." Op die manier laat je merken dat je het logisch vindt hoe de kleuter denkt, en je bouwt daarop verder door nieuwe informatie aan te reiken. Zo voelen kleuters zich begrepen en leren ze tegelijkertijd iets nieuws (Gerde et al., 2012).