Wat is het?
Strategieën voor begrijpend lezen zorgen ondersteunen leerlingen om te begrijpen wat ze lezen. De strategieën focussen voornamelijk op begrijpen van taal, ofwel hoe de betekenis van de ideeën uitgedrukt in de tekst te achterhalen.
Er zijn andere aspecten van lezen, zoals ‘decoderen’ (zie phonics) en vloeiend lezen, die niet meegenomen worden in deze studies.
Voorbeelden van zulke strategieën zijn:
• Een doel stellen voor het lezen
• Schema's activeren
• De tekst vooraf bekijken
• Voorspellen
• Visualiseren (mentale beelden creëren)
• Een vraag stellen
• Verbanden leggen door voorkennis te activeren
• Verduidelijken
• Gebruiken van (visuele of verbale) hulpmiddelen om tekststructuur weer te geven
• Jezelf vragen stellen
• Betekenis uit de context afleiden
• Parafraseren
• Samenvatten
• Conclusies trekken
• Hoofdgedachten of terugkerende thema's bepalen
Leerkrachten gebruiken vaak metacognitieve gesprekken om strategieën te modelleren en vragen om leerlingen aan te moedigen deze toe te passen. Na de eerste lessen kunnen leerlingen de strategieën in kleine groepen, in tweetallen of individueel oefenen (zie ook ‘Samenwerkend leren’). Hierdoor leren leerlingen hun eigen begrip en/of hun eigen gebruik van de begripsstrategieën te plannen, te controleren en te evalueren (zie ook ‘Metacognitie en zelfregulerend leren’). Dit proces ondersteunt een geleidelijke overdracht van verantwoordelijkheid aan de leerlingen, waarbij de overstap wordt gemaakt van lesgeven naar begeleide oefening naar zelfstandig oefenen.
Strategieën kunnen aan de hele klas worden aangeleerd als onderdeel van de gewone lessen en worden gegeven door de klasleraar. Ze kunnen ook worden aangeleerd door middel van gerichte interventies in kleine groepen of één op één.
Belangrijke bevindingen
Het effect van strategieën voor begrijpend lezen is gemiddeld groot (+7 maanden leerwinst). Samen met het technische leren lezen via een phonics-aanpak, is begrijpend lezen een cruciaal onderdeel van aanvankelijk leesonderwijs.
Het is belangrijk om na te denken hoe de leerlingen zullen doorgroeien naar een zelfstandige aanpak. Vele succesvolle aanpakken ontwikkelen de metacognitie van de leerlingen zodat ze zelfstandig hun leesbegrip kunnen plannen, monitoren en evalueren en relevante strategieën toepassen.
Leerkrachten zouden zorgvuldig moeten nadenken over teksten met voldoende uitdaging, die ervoor moeten zorgen dat de leerlingen zin hebben om met de tekst te interageren en hen oefenmogelijkheden bieden.
Een hele waaier aan leesstrategieën kunnen succesvol het leesbegrip verhogen, maar ze moeten wel expliciet aangeleerd worden voor de meeste leerlingen.
Zelfs met gevestigde strategieën voor begrijpend lezen, zijn er leerlingen die worstelen om te begrijpen wat ze lezen om uiteenlopende redenen. Een correcte en tijdige diagnose van leesproblemen is dus belangrijk om mogelijke oplossingen en gepaste strategieën te identificeren. Dit geldt vooral voor oudere leerlingen die moeite hebben met lezen. Leerlingen kunnen moeite hebben met het decoderen van woorden, de structuur van de gebruikte taal of met de betekenis van bepaalde woorden. Dit kan per vak verschillen.
Hoe effectief is deze aanpak?
Het gemiddelde effect van strategieën voor begrijpend lezen is zeven maanden extra leerwinst op een jaar tijd. Voor een effectieve aanpak moeten de activiteiten aansluiten bij het leesniveau van de leerlingen, en een passende, maar niet te grote, uitdaging vormen.
Leesstrategieën kunnen met effect aangeleerd worden in diverse contexten, bijvoorbeeld als deel van de leesvaardigheidslessen, lessen over heel het lesaanbod of in doelgerichte leessessies, hetzij voor een hele klas of voor een bepaalde groep.
Er zijn aanwijzingen dat digitale methoden kunnen bijdragen aan een beter leesbegrip, vooral als ze toegespitst zijn op toepassen en oefenen van specifieke leesstrategieën en vaardigheden, zoals zichzelf vragen stellen over de tekst. Deze methoden geven de leerling vaak tijdens het proces aanwijzigingen of feedback.
Achter het gemiddelde
Strategieën voor begrijpend lezen aanleren is effectief in zowel het lager als het secundair onderwijs.
We weten uit onderzoeken naar lezen/taal dat deze strategieën werken maar je kan ze ook gebruiken in andere vakken waarvoor een tekst kunnen lezen en begrijpen belangrijk is. Deze strategieën kunnen ingezet worden bij taalvakken of vakken mens en maatschappij of wetenschappen, naast andere vakken.
Er zijn aanwijzingen dat methoden die gebruikmaken van digitale technologie kunnen bijdragen aan een beter leesbegrip, vooral als die methoden zijn gericht op het toepassen en oefenen van specifieke leesstrategieën en vaardigheden, en de leerlingen feedback geven.
Strategieën voor begrijpend lezen aanleren kan een onderdeel zijn van klassikaal lesgeven. Wanneer het aan de hele klas wordt geleerd, werkt het beter om dit frequent en consistent te doen.
Doelgerichte interventies die over een beperkte periode plaatsvinden, kortere interventies tot negen weken lijken het meest effectief. Er zijn echter ook voorbeelden van programma’s die over een langere periodes worden aangeboden.
Onderwijsongelijkheid wegwerken
Bij methodes gericht op begrijpend lezen krijgen leerlingen expliciet strategieën uitgelegd waarmee ze een geschreven tekst beter kunnen begrijpen. Veel leerlingen ontwikkelen zelf strategieën zonder tussenkomst van de leraar, en proberen lastige teksten met vallen en opstaan beter te begrijpen wat minder effectief kan zijn. We weten namelijk dat OKI-leerlingen gemiddeld minder vaak zelf boeken hebben of thuis met gezinsleden lezen en daarom misschien niet de vaardigheden verwerven die nodig zijn om lastige teksten te lezen en begrijpen.
Belangrijk om te bedenken is dat leerlingen met een verschillende achtergrond naar school komen. Bij de tekstselectie is het dus essentieel om na te denken over de voorkennis van de leerlingen en ernaar te handelen. In de meerderheid van de studies denken leerkrachten na over hoe ze op bestaande kennis kunnen verderbouwen. Dit betekent dat ze intentioneel teksten kiezen die in lijn liggen met het curriculum, de interesses van de leerlingen of relevante voorkennis opfrissen zodat de leerlingen verbanden kunnen leggen en nieuwe kennis of woordenschat aanbrengen om de nieuwe onderwerpen te begrijpen.
Sommige leerlingen uit een minder begoede achtergrond kunnen een leesachterstand hebben. Wanneer een leerling worstelt met lezen, kan dit diverse oorzaken hebben en kan een combinatie van aanpakken nodig zijn, zoals phonics, begrijpend lezen en mondelinge taalvaardigheid.
Zorgvuldige diagnose van de behoeften van de leerlingen kan de weg wijzen. Ondersteuning van leerlingen die worstelen met lezen zal wellicht een gecoördineerde aanpak over verschillende vakken heen vragen.
Hoe kan je dit toepassen in jouw leeromgeving?
Type tekst: een gepaste tekst selecteren is belangrijk voor het aanleren van strategieën voor begrijpend lezen. In de opgenomen studies worden de strategieën het vaakst toegepast in beschrijvende of verklarende teksten, maar veel studies gebruiken ook verhalende of andere soorten teksten. Het is mogelijk dat de aangeleerde strategie verschilt per type tekst.
Visuele hulpmiddelen en wederkerig lezen worden vaak gebruikt bij beschrijvende teksten, terwijl jezelf vragen stellen een strategie is die voorkomt bij alle teksttypes.
Aanpak van de leerkracht: Expliciete instructie en modelling worden vaak gebruikt bij het aanleren van strategieën voor begrijpend lezen. In veel gevallen worden de strategieën een per een aangeleerd of apart ingeoefend. Soms worden ze op een later moment geïntegreerd.
Sommige leerkrachten brengen verschillende strategieën of vaardigheden tegelijk aan en ontwikkelen deze gelijktijdig.
Wat doen de leerlingen?
De leerlingen moeten veelal luisteren en bespreken. Belangrijk is om stil te staan hoe de leerlingen gaan van strategieën aangebracht door de leerkracht naar het zelfstandig inzetten van die strategieën. Dat kan door te oefenen. In veel onderzoeken werken leerlingen samen, zodat ze kunnen bespreken en bediscussiëren om het geleerde vast te zetten. (Zie ook Samenwerkend leren en Mondelinge taalvaardigheid).
Leerlingen individueel laten oefenen is ook een belangrijk onderdeel van het leerproces, bijvoorbeeld door middel van schriftelijke oefeningen.
Begrijpend lezen is echter niet hetzelfde als het kunnen beantwoorden van schriftelijke vragen en niet alle onderzoeken bevatten schrijfoefeningen.
Hoeveel kosten strategieën voor begrijpend lezen?
Onderstaande informatie is gebaseerd op internationale gegevens en geeft daarom slechts een indicatie van de kosten in Vlaanderen
De gemiddelde kosten voor het toepassen van Strategieën voor begrijpend lezen, kost zeer weinig, al is dit afhankelijk van de beschikbare middelen en wat er al is. Vooral boeken, leermiddelen en professionalisering van leerkrachten dragen bij aan de kosten. Dit zijn grotendeels opstartkosten die moeten worden betaald in het eerste jaar dat de aanpak wordt uitgevoerd. De kost kan variëren van zeer laag tot laag omdat de kosten van beschikbare programma’s kunnen variëren en scholen ervoor kunnen kiezen om medewerkers op regelmatige professionalisering en begeleiding aan te bieden.
Of het nu een onderdeel is van klassikaal lesgeven of aanvullend onderwijs, strategieën voor begrijpend lezen aanleveren vraagt een gematigde hoeveelheid tijd van de leerkrachten vergeleken met andere aanpakken. Dit is te wijten aan ondersteuning bij de verandering of ontwikkeling van de lespraktijk, die dan moet verduurzaamd worden.
Een implementatieplan moet een verduurzaming van goede praktijken bevatten, naast een inschatting van tijd voor het personeel en de kost. Meer informatie kan je vinden in ‘A school’s guide to implementation’.
Hoe overtuigend is de evidentie?
De evidentie voor strategieën voor begrijpend lezen is gematigd. Er werden 184 onderzoeken gevonden die voldeden aan de criteria voor opname in de Toolkit.
Een cap werd weggenomen omdat een groot percentage van de studies niet onafhankelijk geëvalueerd is. Evaluaties die zijn uitgevoerd door organisaties die betrokken zijn bij de aanpak, commerciële aanbieders bijvoorbeeld, laten vaak een groter effect zien. Dat kan het totale effect van de aanpak beïnvloeden.
Een tweede cap werd weggenomen omdat er een grote hoeveelheid onverklaarde variatie is tussen de resultaten. Alle reviews vertonen een zekere mate van variatie tussen de resultaten, waardoor het belangrijk is om ‘achter’ het gemiddelde te kijken (zie boven). Deze onverklaarde variatie (of heterogeniteit) vermindert ons vertrouwen in de resultaten omdat we niet hebben kunnen achterhalen hoe context, methodologie of aanpak de impact beïnvloeden.
Net als bij andere onderzoeksreviews laat de Toolkit het gemiddelde effect van een aanpak zien, op basis van wetenschappelijk onderzoek. Het is belangrijk om naar je eigen context te kijken en te vertrouwen op je oordeel als professional wanneer je een aanpak wilt toepassen in jouw onderwijspraktijk.