Spelkracht: spelbegeleiding als fundament van brede basiszorg

In de deelnemende scholen leefde al geruime tijd de vraag hoe ze spel voldoende krachtig konden inzetten voor alle kleuters. Hoewel onderwijsprofessionals het belang van spel breed erkennen, bleek in de praktijk dat vrij spel niet automatisch rijke leerkansen oplevert. Vooral kleuters die kwetsbaar zijn, moeilijkheden ervaren met het ontwikkelen van taal of specifieke zorgnoden hebben, bleken minder uit hun spelmomenten te halen. Kleuterleraren gaven aan dat ze soms intuïtief werkten of op buikgevoel vertrouwden, terwijl ze graag onderbouwde handvatten wilden om spel beter te leren observeren en begeleiden.

Deze zoektocht sluit nauw aan bij bevindingen uit onderzoek, dat aangeeft dat begeleid spel meer kansen creëert dan volledig vrij spel, en dat vooral de kwaliteit van interacties, educatieve ondersteuning en gerichte observatie het verschil maakt. 

Een structurele plek voor spel

Veel deelnemende scholen aan het traject hadden al initiatieven genomen rond taalontwikkeling, brede basiszorg of rijk spelmateriaal, maar ervaarden dat de vertaling naar dagelijkse klaspraktijken nog groeikansen bevat. Leraren wilden leren hoe ze taal, zelfregulatie en zorg op een natuurlijke manier kunnen integreren in spel, zonder het spel te verstoren. Tegelijk groeide in de teams de bereidheid om het eigen handelen kritisch te onderzoeken en spel structureel een belangrijkere plaats te geven in visie, zorgbeleid en multidisciplinair overleg. 

Tijdens de behoefteanalyse werd duidelijk dat kleuterleraren vooral ondersteuning zochten in het observeren van spel, het inschatten van wat kleuters nodig hebben en het flexibel inzetten van spelinterventies. Directies en zorgteams wilden spel sterker verankeren in het beleid, zodat het niet losstaat van zorg en ontwikkeling, maar er actief toe bijdraagt. Het idee om met een interne spelcoach te werken werd breed gedragen, omdat een collega op de werkvloer de meest directe en duurzame vorm van ondersteuning kan bieden. 

Deze combinatie van noden, motivatie en de wetenschappelijk onderbouwde onderzoekskaders vormde een stevige basis om het Spelkracht-traject schoolbreed op maat vorm te geven.

Om het traject goed te kunnen afstemmen op wat scholen nodig hebben, start Spelkracht met een uitgebreid intakegesprek. Daarbij zitten de directie, de zorgcoördinator, de interne spelcoach en de projectbegeleiders van UCLL samen aan tafel. De interne spelcoach wordt binnen het project opgeleid via zes netwerksamenkomsten waarin expertise wordt opgebouwd in spelbegeleiding, video-coaching en reflecteren om het kleuterteam op de werkvloer te kunnen ondersteunen.

Tijdens het intakegesprek bekijken alle betrokken actoren hoe spel op dat moment een plaats krijgt in de school, welke gegevens (zoals Koala-scores) zicht geven op de beginsituatie van kinderen en welke verwachtingen er leven bij de leraren. Op basis hiervan kiest elke school een eigen focus, bijvoorbeeld het versterken van taal-denken, samenspel of zelfsturing tijdens spel. 

Reflectie met kijkwijzer

Na die eerste verkenning worden in alle kleuterklassen video-opnames gemaakt van vrij spel. Deze beelden vormen een belangrijk vertrekpunt. Ze tonen wat kinderen precies doen, hoe ze spelen en welke interacties ontstaan. Tijdens korte, veilige reflectiemomenten bekijkt de spelcoach deze beelden samen met de betrokken kleuterleraar. Aan de hand van een kijkwijzer verkennen ze wat opvalt, welke kansen zichtbaar worden en waar nog vragen of onzekerheden liggen. Voor veel leraren helpt dit om hun beeld op spel te verdiepen en om misverstanden weg te nemen, bijvoorbeeld de gedachte dat je tijdens het spel voortdurend verbaal moet ingrijpen of dat elke tussenkomst het spel zou verstoren. 

Wat hebben kinderen nodig?

Op basis van deze eerste inzichten wordt het verdere plan uitgewerkt. Daarbij wordt sterk geleund op onderzoeksgebaseerde kaders zoals de 3 V’s (Verkennen, Verbinden, Verrijken) en de ProPels voor rollenspel. Deze kaders helpen om richting te geven zonder dwingend te zijn: ze nodigen kleuterleraren uit om te kijken naar wat kinderen nodig lijken te hebben, en om daar stap voor stap op aan te sluiten. De spelcoach speelt hierin een belangrijke rol. Hij of zij ondersteunt de kleuterleraren op de klasvloer, moedigt hen aan om te experimenteren en helpt om kleine successen zichtbaar te maken. 

Gedeelde visie

Tegelijk wordt gewerkt aan het versterken van een gedeelde visie binnen de school. Door regelmatig in gesprek te gaan met het beleidsteam, worden linken gelegd met het zorgbeleid en met bestaande overlegstructuren. Zo kan spel ook in multidisciplinair overleg of in besprekingen over kleuters leerlingbesprekingen een plek krijgen. De professionalisering wordt daarbij waarderend opgebouwd: teams kijken terug op wat al goed loopt, delen ervaringen en bouwen samen verder aan nieuwe stappen. Als gaandeweg blijkt dat een focus moet worden bijgestuurd, omdat er andere noden naar boven komen, is daar ruimte voor. 

Haalbaarheid troef

De organisatie van het traject houdt ook rekening met haalbaarheid. De coaching vindt plaats op momenten die voor het team werken, soms tijdens parallelmomenten, soms met ondersteuning van een kinderverzorg(st)er of zorgleerkracht om tijd vrij te maken. De spelcoach zoekt steeds naar manieren om reflectie laagdrempelig en werkbaar te houden. Zo groeit er gedurende het schooljaar een duidelijk en gedragen plan op maat van elke school, waarbij onderzoek, praktijk en teamervaringen nauw op elkaar aansluiten. 

Elk schoolteam volgt drie vormingsmomenten, waaronder een pedagogische studiedag, aangevuld met klasnabije coaching door de spelcoach. Tegelijkertijd nemen de spelcoaches deel aan zes netwerkbijeenkomsten op UCLL, waar ze inspiratie, ondersteuning en verdieping krijgen. Op schoolniveau worden regelmatig overlegmomenten ingepland om af te stemmen met directie en zorg. Hoewel dit overal hetzelfde uitgangspunt heeft, verschilt de intensiteit waarmee spelcoaches met individuele leraren kunnen samen zitten van school tot school. Dat verschil hangt samen met praktische planning, schoolorganisatie en de specifieke noden die leraren aangeven. 

Samen kijken

Doorheen het schooljaar wordt het traject van dichtbij opgevolgd. Dat gebeurt niet enkel via bevragingen, maar vooral door samen te kijken naar wat er in de klas gebeurt. Elke school start met een nulmeting: kleuterleraren vullen een eerste bevraging in, spelcoaches geven hun beginsituatie weer en het team maakt nieuwe video-opnames van vrij spel. Deze beelden tonen waar kinderen plezier vinden, waar ze vastlopen en welke spelkansen soms nog onder de radar blijven. 

Tussendoor vullen spelcoaches korte vragenlijsten in die laten zien waar zij vooruitgang merken. Tijdens de netwerksessies brengen coaches concrete fragmenten mee. Ze leggen die naast de kijkwijzers en bespreken samen met collega-coaches wat opvalt: Welke interventie werkte hier precies? Waarom bleef dit kind afhaken? Hoe kan je in zo’n moment wel verbinden? Deze gesprekken leveren verhelderende inzichten op en maken het leren tastbaar. 

Afstemming met het beleidsteam

Ook met het beleidsteam wordt regelmatig afgestemd. Directie en zorg bespreken welke tendensen zij opmerken tijdens klasbezoeken, in zorgoverleggen of in gesprekken met kleuterleraren. Dat helpt om zicht te krijgen op bredere patronen. Versterken leraren vooral het verkennen? Nemen ze genoeg tijd om kinderen onderling te laten spelen? Wordt rollenspel rijker? Of blijft er in bepaalde groepen iets achter?

Zichtbaarheid ondersteunt groei 

Scholen geven in hun reflecties aan dat de grootste groei zichtbaar wordt wanneer kleuterleraren zichzelf terugzien in videobeelden. Het legt subtiele maar cruciale momenten bloot: een kleuter die pas begint te praten nadat een leraar bewust vertraagt, een groepje dat beter blijft samenwerken doordat een interventie op het juiste moment gebeurt, of een kind dat dankzij kleine aanpassingen meer betrokken raakt in spel. Deze concrete voorbeelden helpen teams om te begrijpen waarom iets werkt, en stimuleren hen om die inzichten ook in andere situaties toe te passen. Daardoor groeit niet alleen de individuele expertise van kleuterleraren, maar ook de gezamenlijke taal waarmee teams over spel spreken. 

Vanuit wetenschappelijke onderbouwde kennis, observaties (video-opnames, …) en andere data en eigen klaspraktijkkennis van de kleuterleraar zorgt dit voor een evidence-informed manier van werken: uitproberen, terugkijken, bespreken, bijsturen en opnieuw proberen. Zo blijft het traject niet hangen in theorie, maar sluit het voortdurend aan bij wat leraren in hun klas ervaren én nodig hebben om de volgende stap te kunnen zetten. 

Koppeling spel en zorg

In veel teams groeit gaandeweg het besef dat spel niet zomaar een activiteit is, maar een rijke leeromgeving die kinderen kansen geeft om zich taalrijker, socialer en met meer zelfvertrouwen te ontplooien. Daarom kiezen scholen er bewust voor om spel ook structureel een plek te geven in hun werking. Dat gebeurt bijvoorbeeld door spel en spelkwaliteit op te nemen in multidisciplinair overleg en in afsprakenkaders tussen kleuterleraren. Door deze koppeling aan het zorgbeleid wordt spel niet langer gezien als ‘extra’, maar als een volwaardig deel van hoe de school kinderen ondersteunt. 

Daarnaast voelen leraren zich sterker in het observeren en herkennen van spelnoden, maar willen vaak nog verder verdiepen in doelgericht meespelen, het verrijken van specifieke speelhoeken of het ondersteunen van kleuters met extra zorgnoden. Ook zien veel scholen nog kansen om spel beter te verbinden met andere domeinen, zoals wiskundige initiatieven, techniek, schooltaal of het versterken van zelfsturing.  

Klasnabije begeleiding

Wat in deze fase sterk naar voren komt, is dat de rol van de spelcoach duidelijker vorm krijgt. Wanneer een spelcoach tijd en steun krijgt, ontstaat er een duurzaam systeem van klasnabije begeleiding: de coach wordt dan een herkenbare partner die meedenkt, mee observeert en helpt om successen zichtbaar te maken. In andere scholen blijkt dat tijd en structuur nog verder uitgebouwd moeten worden om dit even consequent te kunnen opnemen. Dat verschil toont hoe bepalend ondersteuning vanuit het beleid is voor blijvende verankering. 

In de meeste scholen valt op dat leerkrachten met een andere blik naar spel beginnen te kijken. Ze zien sneller waar kinderen vastlopen, waar juist mooie kansen ontstaan en hoe hun eigen handelen daarin een verschil kan maken. Dat geeft hen niet alleen meer inzicht, maar ook meer vertrouwen. Veel leraren vertellen dat ze rustiger en bewuster in het spel aanwezig zijn, omdat ze beter weten wanneer ze even mogen loslaten en wanneer een kleine tussenkomst net veel oplevert. 

Daarnaast groeit er binnen teams een gezamenlijk taalgebruik rond spel. Collega’s herkennen elkaars voorbeelden, verwijzen spontaan naar de 3 V’s en gaan sneller met elkaar in gesprek over wat ze in spel hebben opgemerkt. 

Succesfactoren

Video-coaching blijkt voor veel leerkrachten een echte eyeopener. Door samen naar korte spelmomenten te kijken, zien ze dingen die in de drukte van de klas soms aan hen voorbijgaan: hoe kinderen reageren, waar kansen liggen en hoe kleine tussenkomsten veel kunnen betekenen. Het maakt leren concreet en veilig, omdat het gesprek vertrekt vanuit wat er werkelijk gebeurt en niet vanuit theorie alleen. 

In deze begeleiding groeit de spelcoach vaak uit tot een vertrouwde partner. Indien die voldoende tijd krijgt en duidelijk weet waar zijn of haar rol ligt, ontstaat er een vorm van ondersteuning die dicht bij de praktijk staat. Leerkrachten voelen dat er iemand meekijkt, meedenkt en hen helpt om hun keuzes te verantwoorden. De kaders uit het onderzoek (zoals de 3 V’s of kijkwijzers) geven daarbij richting, maar laten tegelijk genoeg ruimte om af te stemmen op de eigen klas en de noden van kinderen. 

Gaandeweg delen collega's ervaringen en inzichten stromen door naar zorgoverleggen en de bredere schoolwerking. Daardoor krijgt spel een duidelijke plek in het beleid. Het wordt iets waar de school als geheel voor kiest en waar verder op gebouwd kan worden. 

Belemmerende factoren

In sommige scholen blijkt het een uitdaging om voldoende rust en tijd te vinden om coaching in te plannen. Het dagelijkse ritme is vaak druk, waardoor nieuwe gewoonten moeilijk kunnen verankeren. Soms speelt ook de omgeving mee: een lokaal dat gedeeld wordt, weinig ruimte om te filmen, of simpelweg te veel beweging rond de spelhoeken maakt het lastig om beelden te maken of rustig te bespreken. 

Daarnaast voelen leraren zich in het begin wat gespannen wanneer er gefilmd wordt. Dat gevoel zakt meestal na enkele sessies, maar in het begin vormt het soms een drempel. Niet alle teamleden starten vanuit hetzelfde vertrouwen of ervaring, waardoor sommige collega’s meer begeleiding nodig hebben dan anderen. Dat vraagt afstemming en flexibiliteit binnen het team.

Daarnaast zijn vertrouwen en veiligheid onmisbaar om kleuterleraren te laten groeien in spelbegeleiding. De spelcoach speelt hierin een sleutelrol door geruststelling, nabijheid en een niet-oordelende houding.  

Wanneer scholen tegelijk met andere vernieuwingen bezig zijn, wordt het nog uitdagender om nieuwe spelpraktijken echt vast te houden. Het lukt dan wel om stappen te zetten, maar er is meer tijd nodig om alles te laten landen en om routines duurzaam te verankeren in de schoolwerking.