Wat houdt het project in?
Het project ‘Samen leren en school ontwikkelen’ van Arteveldehogeschool draagt bij aan de kennisbasis omtrent data-geïnformeerd werken via een datatraject waarbij de betrokken schoolleiders uit het basis- en secundair onderwijs aan de slag gaan met een datateam in eigen schoolcontext. De 16 datateams leren data in te zetten om het leerproces van de leerlingen te optimaliseren. Daartoe worden de nodige kennis, vaardigheden en omkadering geboden, zodat toets- en leerresultaten inzicht kunnen bieden in wat werkt en wat bijgestuurd dient te worden.
Dit project is gesubsidieerd door Leerpunt in het schooljaar 2024-2025.
Per implementatieproject ontwikkelde Leerpunt een poster. Je vindt er ondermeer het onderwijsniveau, de methodologie, de relevante thema’s, de doelstellingen en verwachte resultaten.
Samenvatting van het project
Data benutten met vertrouwen
Schoolleiders en datateams van drie grote scholengroepen leerden data beter te interpreteren en evidence-informed in te zetten voor schoolontwikkeling. Hun casus? De Vlaamse Toetsen.
Introductie
Drie grote scholengroepen in Gent, Izegem en Hamme wilden meer doen met de data die ze van hun leerlingen verzamelen. Wie weet wat hij meet, kan er immers ook actie op ondernemen. Ze gingen aan de slag met de resultaten van de eerste Vlaamse Toetsen. Onder de vleugels van de Arteveldehogeschool werden ze zelfs data-enthousiast.
Context en aanleiding
Scholen verzamelen elk jaar veel gegevens over hun leerlingen: toetsen, observaties, enquêtes, noem maar op. Nieuw zijn de verplichte Vlaamse Toetsen, net- en koepeloverschrijdend. Ze zijn voor het eerst afgenomen in schooljaar 2023-2024 aan het einde van het 4e leerjaar lager onderwijs en de 2e graad secundair (zie kader). Digitaal en centraal verwerkt, hoopt de Vlaamse regering dat ze scholen straks vier keer in een schoolcarrière objectieve aanknopingspunten bieden om de onderwijskwaliteit te verbeteren. Maar dan moeten die scholen de resultaten van die toetsen natuurlijk wel kunnen lezen en interpreteren.
Behoeftenanalyse en doel
Het professionaliseringsproject ‘Meten, om te weten waarom iets (niet) werkt: samen betekenisvol aan de slag met schooldata’ komt op een goed moment. Scholen kunnen er via financiering van Leerpunt van profiteren voor het werken met alle data; de Vlaamse Toetsen vormen een mooie casus.
Zestien schoolleiders van drie grote scholengroepen (twee voor lager onderwijs, één voor secundair) gingen in schooljaar 2024-2025 aan de slag; elk met hun eigen datateam, doorgaans samengesteld uit gemiddeld vier personen: een leerkracht, een taalcoach, een zorgcoördinator en een beleidsmedewerker. Binnen drie kernteams, telkens verbonden aan een scholengroep, werden gegevens van meerdere scholen geanalyseerd. In de PLG’s werkten de schoolleiders vervolgens uit hoe ze die data konden inzetten binnen hun eigen schoolwerking.
De nadruk lag op drie data-vaardigheden die in zeven projectbijeenkomsten systematisch werden uitgewerkt:
Noticing – wat valt er op in het resultatendashboard van de Vlaamse Toetsen?
Reasoning – hoe interpreteren jullie klas- en leerlingenprestaties na verwerking?
Acting – welke betekenis en implicaties hebben die toetsresultaten voor schoolbreed zorg- en evaluatiebeleid?
Plan van aanpak en uitvoering
Uit een eerste quickscan in september 2023 die ruim vijftig deelnemers online invulden, bleek de behoefte aan professionalisering over data-geïnformeerd werken al groot. Schoolleiders wilden dus graag iets doen met die bergen informatie die ze verzamelen. Schooljaar 2024-2025 bleek de animo voor professionalisering op dat vlak ook in de praktijk groot.
Noticing
In de eerste sessies besteedden de begeleiders van Arteveldehogeschool aandacht aan de zogenoemde data-mindset, de houding die data-geïnformeerd werken vergt en wat die mindset een school kan opleveren. Schoolleiders werden ingevoerd in een uitgebreide evidence-informed bronnenset rond noticing.
Simpel verwoord: Je moet wel eerst weten waar je moet kijken, voordat je het ziet.
Reasoning
Vervolgens kwam de vraag aan de orde: wat doe je met al die cijfers die je opvallen? In een kernteam leerden de schoolleiders wat er allemaal met data mogelijk is, welke vragen je er mee kunt onderzoeken en misschien beantwoorden? Daarna kregen ze specifieke schoolopdrachten mee om met hun eigen datateams aan de slag te kunnen (reasoning). De meeste teams formuleerden daarbij ook eigen onderzoeksvragen, vooral rond leesbegrip. Bij de opdrachten kregen ze onder meer invulbladen, een e-cursus over schoolfeedback ten behoeve van schoolontwikkeling en evidence-informed informatie over de onderzoekende houding van leerkrachten.
Resultaten
Acting
Er ontstond zo een gelaagd leerproces voor de scholen, van kernteams, via datateams naar schoolteams. Anders geformuleerd: van data via informatie en evidence-informed wijsheid naar actie. In de praktijk kwamen daarbij problemen en winstkansen boven drijven, die soms om nieuw beleid vroegen. Schoolleiders waren dan aan zet. Zo ontstond aldus een actiespiraal waarin data van leerlingen, wetenschappelijk onderzoek en de expertise van de schoolleider en diens team samen tot nieuw data-geïnformeerd beleid leidden.
Vlaamse toetsen
De Vlaamse Toetsen zijn schooljaar 2023-2024 voor het eerst verplicht afgenomen, aan het einde van het 4de leerjaar lager onderwijs en het 2e jaar van het secundair. Voor het 6e leerjaar lager onderwijs en de 3e graad van het secundair volgen de eerste afnames in respectievelijk schooljaar 2025-2026 en 2026-2027. De toetsen zijn digitaal en beslaan maar een deel van het leerplan: begrijpend lezen Nederlands en wiskunde.
Ze zijn en worden ontwikkeld en getest door het onafhankelijk Steunpunt Centrale Toetsen in Onderwijs, dat bestaat uit onderzoekers van vijf Vlaamse universiteiten en twee hogescholen. Publiek maken van de resultaten is wettelijk verboden. De toetsen zijn alleen bedoeld om resultaten en leerwinst van leerlingen inzichtelijk te maken voor overheid en scholen zelf: behalen ze de onderwijsdoelen? De toetsen kunnen scholen bovendien een extra hulpmiddel bieden om de kwaliteitszorg te versterken.
De voortgang van het hele proces was traceerbaar in een Teams kanaal en een logboek van Airtable. Alle materialen, bronnen, schoolopdrachten werden verzameld in een digitaal platform. Naarmate het project verder kwam, was dat een rijk gevulde schatkist.
Leerwinst: openheid
De leerwinst lag vooral in de openlijke uitwisseling van de beschikbare schooldata en het samen in perspectief plaatsen daarvan. Er ontstond een collectieve leercultuur waar allen aan deelnamen en van elkaars kennis konden profiteren. Deelnemers voelden zich ook als het ware pioniers in het raadplegen en interpreteren van de Vlaamse Toetsen.
Het lukte ze goed om door het resultatendashboard van de Vlaamse Toetsen te navigeren en resultaten op toetsitems of leerlinggroepen te interpreteren. Bij het zoeken naar verklaringen betrokken ze ook eigen didactisch handelen, leerlingenkenmerken en context. Het bleek zelfs noodzaak om data te vergelijken met eerdere toetsen, andere cohorten. Hulpmiddelen als een kijkfiche, de zogenoemde oogopslag van Meirsschaut bij een veranderingsproces, en sorteerkaartjes werden daarbij met succes ingezet. Zo ontstond een steeds breder beeld van onderwijskwaliteit dat op feiten was gestoeld in plaats van op meningen.
Resultaten en toekomst
Informele leiders
Een van de ontdekkingen van het proces was dat het soms niet de formele, maar de informele leiders zijn op school die data-geïnformeerd werken en innoveren. De realiteit van het leidinggeven op school bleek dus anders dan verwacht. De schoolleiders hadden soms ook moeite alles terug te koppelen naar de datateams. Procescoaches probeerden dat gat te vullen, maar ook dat bleek soms lastig.
Kansen tot bijsturing
Of het project leerwinst voor leerlingen heeft opgeleverd is nog niet te zeggen. De professionalisering kreeg wel scores tussen de 3 en 5 op de EDBI-vragenlijst. De een vond het traject zinvol en relevant met voldoende handvatten en documenten voor onmiddellijk schoolgebruik. De ander vond de focus op Vlaamse Toetsen te beperkt.
Hier en daar werd het project wel aangepast aan de wensen van deelnemers. Er werden bijvoorbeeld extra instructiebladen gemaakt met instructietaal en meer activerende werkvormen die meer naar feiten vroegen dan naar meningen, dit onder andere vanwege de weerstand tegen de verplichte afname van de Vlaamse Toetsen. Ook voegden de projectleiders tijdens de rit een interschoolse of schoolbrede taalcoach toe aan de kernteams, iemand die dichter bij de praktijk staat.
Schoolleiders hadden ten slotte nog wel een wensenlijst. Zij zouden graag trendanalyses zien, vergelijkingen binnen school, en meer inzet van data-geïnformeerd werken binnen de brede basiszorg en de verhoogde zorg. Zo valt er ook in de toekomst nog werk te verzetten.
Verder lezen?
De Latter, M., Van Parijs, E., De Smet, M. (2023). Schooldata meten, weten en de volgende stap vergeten? PWO.
Education Endowment Foundation (2024). A School’s Guide to Implementation. Guidance Report.
Eskes, M. (2020). Technisch lezen in een doorlopende lijn. Een praktisch handboek voor de basisschool. Pica.
Goffin, E. et al. (2024). Wat is jouw punt? Betekenis geven aan prestatiegegevens van leerlingen. Een inspiratiegids. Acco learn.
Leerpunt (z.j.) Toolkit leren lesgeven.
Mandinach, E., & Gummer (2016). What does it mean for teachers to be data literate: Laying out the skills, knowledge, and dispositions. Teaching and Teacher Education, 60 (2016), p. 366-376.
Meirsschaut, M., Hostyn, I., & Naert, L. (2021). Wijzer voor werkbare scholen in verandering. Omdat wijs en werkbaar veranderen vleugels geeft. Gent: Arteveldehogeschool.
Molenberghs, G., Van Gasse, R., De Maeyer, S., & Vanhoof, J. (2025). Aan de slag met formele prestatiegegevens uit centrale toetsen. Veranderingsbereidheid van Vlaamse leerkrachten en de impact van schoolbeleid en leiderschap. Pedagogische Studiën, 102(1), 59-88.
Schildkamp, K., (2021, 8 december). Webinar effectief datagebruik. Didactief online. https://www.youtube.com/watch?v=9BXYzQPGAic
Steunpunt Centrale Toetsen in Onderwijs (z.j.). Schoolfeedback: e-cursus - Steunpunt Centrale Toetsen in Onderwijs.
Van der Donk, C., & van Lanen, B. (2020). Praktijkonderzoek in de school (4de herz. dr.). Uitgeverij Coutinho.
Van den Rym, K., Faddar, J., Willegems, V., & Consuegra, E. (2025). Onderzoeksrapport. Evidence-informed praktijken in het basis- en secundair onderwijs. Uitgevoerd door de Vrije Universiteit Brussel in opdracht van Leerpunt.
Willegems, V., Consuegra, E., Van den Rym, K.& Faddar, J. (2025). Inspiratiegids: Evidence- informed onderwijs in Vlaanderen en Brussel. Stichting Leerpunt.