Modelscholen als kennishubs voor basiszorg

Vijf startscholen wilden hun onderwijskwaliteit versterken en zochten naar concrete, onderbouwde manieren om hun werking meer evidence-informed vorm te geven. Daarom werd een traject opgezet dat eerst focuste op kennisopbouw, hoe leren werkt, welke principes uit de cognitieve psychologie relevant zijn, en waarom dit een noodzakelijke basis vormt voor effectieve didactiek. Vervolgens kregen de leraren de tijd, ruimte en begeleiding om deze inzichten om te zetten in hun dagelijkse klaspraktijk via leerteams, observaties, feedback en verfijning. 

Tegelijk sloten drie gevorderde scholen aan die al ervaring hadden met evidence-informed werken en hun groei wilden versnellen. Zij fungeerden als inspirerende praktijkvoorbeelden en deelden hun inzichten via werkbezoeken, intervisie en stages. Het netwerk werd verder versterkt door een tiental Nederlandse en Engelse modelscholen, die al jaren expertise hadden opgebouwd en de Vlaamse scholen ondersteunden via uitwisselingen, stageweken en deelname aan de stuurgroep. Samen ontstond zo een leer- en verbeternetwerk waarin scholen van, met en naast elkaar leerden, telkens met hetzelfde doel: kwaliteitsvol onderwijs stevig baseren op wat werkt. 

Hoewel de projectperiode van juni 2024 tot augustus 2025 beperkte ruimte liet om volledige schoolteams vooraf te betrekken, herkenden alle teams een gedeelde ambitie: investeren in praktijken die leiden tot meer duurzame leerwinst. 

Met die focus engageerden de scholen zich voor een parallel traject in vijf scholen. Ze startten leerteams op met alle leraren en vormden een kernteam dat de implementatie zou trekken. De initiële focus lag op het versterken van effectieve didactiek. Schoolleiders en beleidsondersteuners namen deel aan netwerk- en intervisiemomenten en volgden het leiderschapsprogramma, zodat zij het leerproces gericht konden ondersteunen en verankeren. 

Het professionaliseringstraject voor de startscholen bouwde voort op het boek Wijze Lessen: 12 bouwstenen voor effectieve didactiek (Surma e.a.), dat fungeerde als basis. Tijdens drie studiedagen maakten de schoolteams kennis met geselecteerde bouwstenen en de onderliggende cognitieve principes. In leerteams verdiepten directies, beleidsmedewerkers en vooral leraren deze inzichten verder en zetten ze de eerste stappen naar toepassing in de praktijk. Begeleiders van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren ondersteunden dit proces via observaties, opvolging en gerichte feedback, waardoor scholen hun implementatie steeds verder konden aanscherpen. 

Elke school kreeg bovendien vakliteratuur ter beschikking om de lees- en leercultuur op school te versterken (zie bronnenlijst) Scholen kozen zelf welk materiaal het best pastte bij hun noden. De literatuur werden strategisch geplaatst in de leraarszaal, waar ze door het lerarenteam geconsulteerd konden worden. Daarnaast haalden de teams ook inspiratie uit de leidraden van Leerpunt (zoals hoge verwachtingen en differentiatie) en de 14 bouwstenen voor effectieve professionalisering van EEF.Doorheen het projectjaar nam de leesactiviteit zichtbaar toe. Vooral de kernteams maakten intensief gebruik van de boeken, maar steeds meer scholen brachten de inzichten breder binnen via bijvoorbeeld wekelijkse nieuwsbrieven. Zo groeide stap voor stap een onderzoekende cultuur, waarin leraren zich samen verdiepten in wat werkt op vlak van leren. 

De startscholen volgden een traject bestaande uit drie sporen: een schoolbegeleidingstraject rond de 12 bouwstenen voor effectieve didactiek, een schoolleidersprogramma en schoolobservaties.  

Tijdens het schoolbegeleidingstraject volgden de leerteams en de kernteams van de betrokken scholen 3 pedagogische studiedagen waarin de bouwstenen van Wijze Lessen centraal stonden. Ze leerden onder meer hoe je duidelijke instructie geeft, hoe voorbeelden helpen bij het leren en waarom gespreid oefenen en toetsen als leerstrategie zo belangrijk zijn.  

Het schoolleidersprogramma hielp directies om te focussen op sterke lessen en duidelijke afspraken. Alle leraren namen deel aan de studiedagen en leerteams, waardoor er een gedeelde taal ontstond. Via exit-tickets na de studiedagen, kijkwijzers voor lesobservaties en reflecties in de leerteams gingen leraren bewuster aan de slag met hun lespraktijk. Verschillende scholen merkten dat de motivatie om te leren groeide en dat leraren steeds vaker kozen voor inhoudelijke werkgroepen. Via de financiering van het project kon exta mankracht ingezet worden op de startscholen die ruimte gaf om deze groei te ondersteunen. Veel scholen werkten ondertussen aan een vernieuwde visie en een plan om blijvend in te zetten op effectieve didactiek, gedragsmanagement en een kennisrijk curriculum. 

Daarnaast brachten de scholen bezoeken aan Engelse modelscholen en Vlaamse gevorderde scholen om praktijkvoorbeelden te observeren. . Hoewel het traject voor alle scholen gelijkliep, was er ook ruimte voor maatwerk: sommige teams werkten bewust met minder bouwstenen. 

Het Expertisecentrum Onderwijs en Leren volgde elke school op en stemde af om de begeleiding scherp te houden.

De professionalisering werd georganiseerd via een combinatie van schoolinterne studiedagen voor het volledige team, gevolgd door verwerking en verdieping in kernteams en leerteams. Daarnaast vonden observatie- en opvolgingsmomenten plaats om de impact op de klasvloer zichtbaar te maken. Alle schoolteams bezochten gevorderde of buitenlandse modelscholen, en per school gingen twee tot zes teamleden op een meerdaagse stage om praktijkvoorbeelden van effectieve didactiek en klasmanagement van dichtbij te ervaren. De schoolleiders namen deel aan een hybride opleiding onderwijskundig leiderschap, met een conferentiedag, webinars en een werkbezoek aan Engelse scholen. In alle activiteiten stond het versterken van inzichten rond effectieve didactiek, gedragsmanagement en een kennisrijk curriculum centraal, net als het leren van en met andere scholen. 

Door de cyclische voortgang binnen het project konden scholen voortdurend analyseren, uitvoeren, monitoren en gericht bijsturen. De concrete invulling van de studiedagen, zoals welke bouwstenen van effectieve didactiek behandeld of herhaald werden, werd afgestemd op de noden en het tempo van elke school. Daarnaast werd het projectverloop breed gemonitord via regelmatige terugkoppelingen, input van de professionaliseringsbegeleiders, feedback van gevorderde scholen en intervisiemomenten.  

Hoewel de opvolging intensief was, bleef de ruimte voor grote aanpassingen in de planning beperkt doordat pedagogische studiedagen en schoolbezoeken reeds vastlagen voor de projectstart. Hierdoor moest het traject mee aansluiten bij de beschikbare kalender. Uit bevragingen bleek dat de beoogde doelen in grote mate bereikt werden en dat scholen gemotiveerd zijn om ook na het project verder te bouwen op de ingezette verbeteringen. 

Alle scholen geven aan dat ze hun leerteams blijven voortzetten. Door deel te nemen aan dit project kwam de aandacht voor sterk lesgeven opnieuw centraal te staan in de scholen: niet alleen in de leerteams, maar ook tijdens personeelsvergaderingen en andere overlegmomenten werd bewust tijd gemaakt voor didactiek, klasmanagement en gedeelde reflectie. Doorheen het projectjaar bekeken de teams hun bestaande werkgroepen kritisch en maakten ze richting 2025–2026 meer ruimte voor inhoudelijke werkgroepen. 

Startscholen meldden positieve ervaringen met observaties, feedback en gezamenlijke analyses van praktijkvoorbeelden zorgen ervoor dat scholen deze werkvormen blijven gebruiken om de kwaliteit van hun onderwijs stap voor stap te versterken. 

De scholen geven aan dat focus ligt op het kernproces van onderwijs en leraren voelen zich eigenaar van het leerproces van hun leerlingen. Teams spreken, denken en werken meer vanuit gedeelde inzichten en een gezamenlijke ambitie om leren te verbeteren. Doordat ze de eerste positieve effecten in de klas percipiëren, groeide ook de motivatie om verder te gaan. Deze goesting vormt basis voor verdere verdieping en duurzame verankering in de komende schooljaren. 

De projectbegeleiders geven aan dat focus terug leggen op didactiek, geslaagd kan genoemd worden. Deelnemende leraren geven ook aan dat hen het proces bewust terug in handen doen nemen, een goede zet was. Leerkrachten en schoolteams gingen niet alleen sommige dingen anders doen, maar gingen wellicht ook wat ongewijzigd bleef in de didactische aanpak bewuster doen. 

Kennis over hoe leren werkt vormde de basis voor vrijwel alles wat binnen het traject Modelscholen als kennishubs gebeurde. Die inzichten lagen aan de grondslag van onderwijskundig leiderschap, effectieve didactiek en sterk klasmanagement, en werden bovendien duidelijk herkenbaar tijdens de werkbezoeken aan Nederlandse, Engelse en Vlaamse modelscholen. Dat teams steeds opnieuw konden teruggrijpen naar dezelfde onderbouwde principes, en deze gedeelde kennisbasis stap voor stap verder konden uitbouwen, bleek zowel een noodzakelijke voorwaarde als een van de krachtigste succesfactoren van het project. 

De aanwezige voorkennis verschilde wel tussen scholen. Dit vroeg om een gedifferentieerde aanpak.  Het werd duidelijk dat kennis over hoe leren werkt een sterke hefboom was om dat draagvlak te creëren.